Ég fór í nokkurs konar leikhús um daginn og sá sýninguna Bændur flugust á í Tjarnarbíói. Hún er
hluti af Listahátíð í Reykjavík og verkefnisins Sagenhaftes Island sem er kynningarverkefni á íslenskum bókmenntum
fyrir bókamessuna í Frankfurt í haust. Það eiginlega sauð á mér þegar ég kom
heim og ég skrifaði drögin að því sem hér fer á eftir. En eftir nokkra umhugsun
treysti ég mér ekki til að setja þetta inn á Huga en dembi því hér inn í
staðinn.
Þessi sýning sex ungra listamanna, þriggja frá Þýskalandi og
þriggja frá Íslandi auk þýsks skífuþeytis var auglýst sem vangaveltur ungu
kynslóðarinnar um Íslendingasögurnar. Í kynningarefni Listahátíðar í Reykjavík
segir um sýninguna: „Eru
Íslendingasögurnar heimild um stórmennsku Íslendinga á miðöldum eða voru þær
Eurovision-framlag síns tíma? Hafa útlendingar einhvern áhuga á Íslendingasögum
eða þarf að tjúna sögurnar upp með álfum og einhyrningum til að þær passi inn í
þá ímynd sem þeir hafa af Íslandi?“
Listamennirnir voru: Nora Gomringar, Finn-Ole Heinrich, Hannes
Wittmer (Spaceman Spiff), Bergur Ebbi Benediktsson, Halldór Halldórsson (Dóri
DNA), Ugla Egilsdóttir og Dj Kermit.
Eftir undarlega útskýringu á
hljóðmyndinni sem var ætlað að halda verkinu saman var sýnt vídeóverk eftir
Finn-Ole Heinrich með tónlist eftir Spaceman Spiff. Í því voru að finna óskýr
brot af nokkurra daga hringferð um Ísland sem hópurinn fór í.
Svo stigu listamennirnir fram hver á
eftir öðrum og fluttu stutt verk. Spaceman Spiff flutti lag, Dóri DNA flutti
n.k. prósaljóð eða smásögu, Ugla Egilsdóttir flutti ljóð og skilaboð úr
talhólfi. Nora Gomringar slammaði ljóð á þýsku og flutti n.k. hugleiðingu um
þýskt landslag.
Tengingar í Íslendingasögurnar voru smávægilegar.
Dóri DNA sagði sögu í ýkjustíl, Bergur Ebbi vitnaði í Grettlu og spáði í
þjóðerniskennd. Ef til vill mátti túlka
verk Uglu sem nútíma endurspeglun á hatri kvenna í Íslendingasögunum og vísun í
það að í þeim mátti deila um allt, þar á meðal um grátur og kúk.
Enga tengingu gat ég séð í lagi Spaceman
spiff en hann hefur e.t.v. þá afsökun að virðast hafa verið fenginn til liðs
við hópinn óvænt og mjög seint.
Tengingu við Ísland í verkum Noru
Gomringar fann ég enga (nema ef til vill samanburð milli þýsks og íslensks
landslags) þótt hún hafi verið með skemmtilegasta atriðið.
Eftir þetta voru íslensku þremenningarnir
með stutan n.k. leikþátt um ýkjur í Íslendingasögum og sannleiksgildi þeirra.
Þetta verk átti nokkra góða spretti og hefði sómt sér prýðisvel á árshátíð
grunnskólanemenda sem hefðu verið að læra um sagnfestukenninguna og
bókfestukenninguna. En á samkomu sem þessari var framkvæmdin á því kjánaleg á
köflum.
Finn-Ole Heinrich las smásögu sem hann
skrifaði eftir Íslandsferðina um mann sem lifði eftir lífsgildum Íslendingasagananna.
Það dró úr mætti sögunnar að höfundurinn, sem skrifaði hana á þýsku, las enska
þýðingu af henni. Einnig var verkið aðeins of langt til að henta vel til
upplesturs.
Að lokum fluttu Ugla Egilsdóttir og
Spacmean Spiff lag um frumlegt og skapandi hatur Hallgerðar og Bergþóru í
Njálu. Það var skemmtilegt atriði og í anda þess sem ég hafði ímyndaði mér að
sýningin ætti að snúast um.
Niðurstaðan var sú að vísað var með
beinum hætti til tveggja Íslendingasagna: Grettlu og Njálu. Með góðum vilja var
hægt að sjá óbeinar vísanir til Íslendingasagna almennt. Tveir af sex
listamönnum voru ekki með neinar augljósar tengingar við Íslendingasögurnar.
Mér persónulega finnst þetta ekki mikill
árangur af ríkisstyrktri Íslandsferð. Þegar íslenska ríkið (ásamt styrkartaðilum) borgar sex daga hringferð undir sex listamenn
finnst mér allt í lagi að ætlast til þess að afraksturinn sýni að ferðin hafi
verið farin þótt listamaðurinn eigi að hafa fullt frelsi til að vinna úr því
hvernig sem honum sýnist. Mér finnst allt í lagi að ætlast til þess að hver
einstaklingur hafi kynnst sér eina ef ekki fleiri Íslendingasögur. Sýningin bar þess allavega ekki merki að mikið
hefði verið á sig lagt.
Ég er á svipuðum aldri og þetta fólk sem
stóð uppi á sviði þarna. Ég þurfti á mínum skólaárum að læra fleyg orð úr
Grettissögu og velta því fyrir mér hvað væri í ísskápnum hjá Gunnari á
Hlíðarenda ef hann væri uppi í dag. Ég hitti einu sinni japanska konu sem
talaði nánast enga ensku og enga Íslensku en vildi endilega heimsækja slóðir
Íslendingasagna sem ég átti að benda henni á á korti. Ég hef lent í samræðum í
eftirpartýi úti í Kanada við þarlendan jafnaldra minn (reyndar af íslenskum
ættum) um hversu vel Íslendingasögunar lýsa kjarna mannlegs eðlis. Ég hef bara
miðlungs áhuga á Íslendingasögum og bjóst því við að þessi sýning myndi
einhverju bæta við mína vitneskju eða upplifun af þeim. Það var ekki mikið sem
ég gekk út með.
En listamennirnir voru meira að segja
klappaðir upp að lokinni sýningu. Kannski hefur menningarelítan sem var mætt
fengið meiri botn í sýninguna en ég. En ef ríkisfé er spanderað í eitthvað sem
er ofar skilningi allra nema fárra útvaldra menningarspekúlanta, þá finnst mér
því fé illa varið.
Á heimasíðu Listahátíðar í Reykjavík
segir ennfremur: „Verkinu Bændur flugust á er ætlað að hita þýsku þjóðina upp fyrir
Bókasýninguna í Frankfurt og verður sýnt víðsvegar um Þýskaland fram á haust.“
Ég er ekki nema hálfur Þjóðverji og hef forskot á Íslendingasögurnar úr
íslenska menntakerfinu. En hjá mér vakti þetta ekki áhuga á neinum íslenskum
bókmenntum. Því miður.